Cong ty Cong Nghe Tin hoc Nha truong http://www.schoolnet.vn
Toán 10 - Chương II - Bài 2. Tích vô hướng của hai vectơ
21/10/2011

1. Góc giữa hai vectơ

Cho hai vectơ đều khác vectơ .

Từ một điểm O nào đó, ta vẽ các vectơ (h. 35):

Khi đó:

Số đo của góc AOB được gọi là số đo của góc giữa hai vectơ , hoặc đơn giản là góc giữa hai vectơ .


Tải trực tiếp tệp hình học động: L10_nc_ch2_h35.ggb

Xem trực tiếp hình vẽ động trên màn hình.

Trong trường hợp có ít nhất một trong hai vectơ hoặc là vectơ thì ta xem góc giữa hai vectơ đó là tùy ý (từ 00 đến 1800).

Rõ ràng cách xác định góc giữa hai vectơ không phụ thuộc vào việc chọn điểm O: cho nên góc giữa hai vectơ được kí hiệu là .

?1. Khi nào góc giữa hai vectơ bằng 00 ? Bằng 1800 ?

1. Cho tam giác ABC vuông tại A và có (h. 36).

Tính các góc

Tải trực tiếp tệp hình học động: L10_nc_ch2_h36.ggb

Xem trực tiếp hình vẽ động trên màn hình.

2. Định nghĩa tích vô hướng của hai vectơ

Trong Vật lí, ta có khái niệm “công sinh bởi một lực”.

Giả sử một lực không đổi tác dụng lên một vật làm cho vật đó di chuyển từ điểm O đến điểm O’ (h. 37).

Tải trực tiếp tệp hình học động: L10_nc_ch2_h37.ggb

Xem trực tiếp hình vẽ động trên màn hình.

Khi đó lực đã sinh ra một công A tính theo công thức

Trong đó là cường độ lực tính bằng Niutơn (kí hiệu là N), là độ dài vectơ tính bằng mét (kí hiệu là m), là góc giữa hai vectơ . Công A được tính bằng Jun (kí hiệu là J). Như vậy J = N. m.

Trong Toán học, giá trị A trong các biểu thức trên (không kể đơn vị đó) được gọi là tích vô hướng của hai vectơ .

Tích vô hướng của hai vectơ là một số, kí hiệu là , được xác định bởi .

Ví dụ 1. Cho tam giác đều ABC có cạnh a và trọng tâm G (h. 38). Tính các tích vô hướng sau đây:

Tải trực tiếp tệp hình học động: L10_nc_ch2_h38.ggb

Xem trực tiếp hình vẽ động trên màn hình.

Giải. Theo định nghĩa, ta có

?2. Trong trường hợp nào thì tích vô hướng của hai vectơ bằng 0?

Bình phương vô hướng

Với vectơ tùy ý, tích vô hướng được kí hiệu là hay đơn giản hơn là và gọi là bình phương vô hướng của vectơ .

Từ định nghĩa của tích vô hướng ta có

Vậy

Hécman Grat-xơ-man (Hermann Grassmann 1808 – 1877), nhà toán học Đức, là cha đẻ của tích vô hướng của hai vectơ mà ông đã kí là . Chính việc nghiên cứu thủy triều dẫn ông đến các khảo sát về vectơ.

3. Tính chất của tích vô hướng

?3. Với hai số thực a và b, ta có ab = ba. Vậy với hai vectơ , ta có tính chất tương tự hay không?

Ta có thể dễ dàng chứng minh được các tính chất 1, 2, 3. Tính chất 4 được thừa nhận, không chứng minh.

Dùng các tính chất của tích vô hướng, ta có thể chứng minh các hệ thức sau:

Sau đây ta chứng minh hệ thức 3. Theo tính chất phân phối ta có:

2. Hãy chứng minh các hệ thức (1) và (2).

?4. Ta biết rằng với hai số thực bất kì a và b, luôn có (ab)2=a2b2. Vậy với hai vectơ bất kì , đẳng thức có đúng không ? Viết thế nào mới đúng ?

Bài toán 1. Cho tứ giác ABCD.

a) Chứng minh rằng:

b) Từ câu a), hãy chứng minh rằng: Điều kiện cần và đủ để tứ giác có hai đường chéo vuông góc là tổng bình phương các cặp cạnh đối diện bằng nhau.

Giải. (h. 39)

Tải trực tiếp tệp hình học động: L10_nc_ch2_h39.ggb

Xem trực tiếp hình vẽ động trên màn hình.

a) Ta có

Từ đó suy ra điều phải chứng minh.

b) Từ a) ta có ngay:

Bài toán 2. Cho đoạn thẳng AB có độ dài 2a và số k2.

Tìm tập hợp các điểm M sao cho .

Giải. (h. 40) Gọi O là trung điểm đoạn thẳng AB, ta có

Do đó

Vậy tập hợp các điểm M là đường tròn tâm O, bán kính .

Tải trực tiếp tệp hình học động: L10_nc_ch2_h40.ggb

Xem trực tiếp hình vẽ động trên màn hình.

Bài toán 3. Cho hai vectơ . Gọi B’ là hình chiếu của B trên đường thẳng OA. Chứng minh rằng: .

Chứng minh.

Nếu (h. 41a) thì

Còn nếu (h. 41b) thì

Tải trực tiếp tệp hình học động: L10_nc_ch2_h41.ggb

Xem trực tiếp hình vẽ động trên màn hình.

Vectơ gọi là hình chiếu của vectơ trên đường thẳng OA.

Công thức gọi là công thức hình chiếu.

3. Hãy phát biểu bằng lời kết luận của Bài toán 3.

Bài toán 4. Cho đường tròn (O;R) và điểm M cố định. Một đường thẳng Δ thay đổi, luôn đi qua M, cắt đường tròn đó tại hai điểm A và B. Chứng minh rằng:

Chứng minh. (h. 42) Vẽ đường kính BC của đường tròn (O ; R). Ta có là hình chiếu của trên đường thẳng MB. Theo công thức hình chiếu, ta có

Tải trực tiếp tệp hình học động: L10_nc_ch2_h42.ggb

Xem trực tiếp hình vẽ động trên màn hình.

1) Giá trị không đổi nói trong Bài toán 4 gọi là phương tích của điểm M đối với đường tròn (O) và kí hiệu là PM/(O).

2) (h. 43) Khi điểm M nằm ngoài đường tròn (O), MT là tiếp tuyến của đường tròn đó (T là tiếp điểm), thì

Tải trực tiếp tệp hình học động: L10_nc_ch2_h43.ggb

Xem trực tiếp hình vẽ động trên màn hình.

4. Biểu thức tọa độ của tích vô hướng

4. Trong hệ tọa độ , cho . Tính

Các hệ thức quan trọng

5. Cho hai vectơ

a) Tìm m để vuông góc với nhau.

b) Tìm độ dài của . Tìm m để

HỆ QUẢ

Trong mặt phẳng tọa độ, khoảng cách giữa hai điểm M(xM ; yM) và N(xN ; yN) là

Ví dụ 2. Trong mặt phẳng tọa độ, cho hai điểm M(-2 ; 2) và N(4 ; 1).

a) Tìm trên trục Ox điểm P cách đều hai điểm M, N.

b) Tính cosin của góc MON.

Giải.

a) Vì P thuộc trục Ox nên P có tọa độ (p ; 0). Khi đó

MP = NP MP2 = NP2 (p + 2)2 + 22 = (p – 4)2 + 12.

Từ đó ta được phương trình 12p = 9, suy ra:

Vậy:

b) Ta có . Vậy


Câu hỏi và bài tập

4. Trong trường hợp nào tích vô hướng có giá trị dương, có giá trị âm, bằng 0?

5. Cho tam giác ABC. Tổng có thể nhận giá trị nào trong các giá trị sau: 900 ; 1800 ; 2700 ; 3600 ?

6. Cho tam giác ABC vuông ở A và . Tính giá trị của các biểu thức sau

7. Cho bốn điểm bất kì A, B, C, D. Chứng minh rằng:

Từ đó suy ra một các chứng minh định lí: “Ba đường cao của một tam giác đồng quy”.

8. Chứng minh rằng điều kiện cần và đủ để tam giác ABC vuông tại A là

9. Cho tam giác ABC với ba đường trung tuyến AD, BE, CF. Chứng minh rằng

10. Cho hai điểm M, N nằm trên đường tròn đường kính AB = 2R. Gọi I là giao điểm của hai đường thẳng AM và BN.

a) Chứng minh rằng:

b) Tính:

theo R.

11. Cho hai đường thẳng a và b cắt nhau tại M. Trên a có hai điểm A và B, trên b có hai điểm C và D đều khác M sao cho . Chứng minh rằng bốn điểm A, B, C, D cùng nằm trên một đường tròn.

12. Cho đoạn thẳng AB cố định, AB = 2a và một số k2. Tìm tập hợp các điểm M sao cho MA2 – MB2 = k2.

13. Trong mặt phẳng tọa độ, cho:

a) Tìm các giá trị của k để

b) Tìm các giá trị của k để .

14. Trong mặt phẳng tọa độ, cho tam giác ABC có các đỉnh A(- 4 ; 1), B(2 ; 4), C(2 ; -2).

a) Tính chu vi và diện tích của tam giác đó.

b) Tìm tọa độ của trọng tâm G, trực tâm H và tâm I của đường tròn ngoại tiếp tam giác ABC. Từ đó hãy kiểm tra tính chất thẳng hàng của ba điểm.
URL của bài viết này::http://www.schoolnet.vn/modules.php?name=News&file=article&sid=5674
© Cong ty Cong Nghe Tin hoc Nha truong contact: sales@schoolnet.vn